En esta lección veremos los usos de varios verbos auxiliares.
A continuación veremos el uso de construcciones comunes que utilizan verbos auxiliares (en español los verbos auxiliares suelen ir seguidos del infinitivo, como en quiero llorar). En k’iche’, después de verbos auxiliares, se utiliza otro verbo completo.
Kowinik “poder”: El verbo principal viene después de una forma de «kowinik,» con el cual concuerda en persona y aspecto.
Kinkowinik kimb’ek. K-in-kowin-ik k-im-b’e-k INC-1sing-poder-mff INC-1sing-ir-mff. Puedo ir.
Xatkowinik xab’ano. x-at-kowin-ik x-a-b’an-o COMP-2sing-poder-mff COMP-2sing-hacer-mff. Pudiste hacerlo.
Kinkowinik kink’am b’i le pwaq we karaj le nutat k-in-kowinik k-in-k’am b’i le pwaq we ka-r-aj le nu-tat INC-1sing-poder INC-1sing-llevar direccional art. dinero si INC-3sing-querer art. mi-padre Puedo llevar el dinero si mi padre quiere.
La kakowin alaq kinto’ alaq? La ka-Ø-kowin alaq k-in-Ø-to’ alaq? INT INC-Ø-poder 2pl(formal) INC-1sing-Ø-ayudar? ¿Pueden ustedes (formal) ayudarme?
| Kawaj ka-w-aj Yo (lo) quiero | Kaqaj Ka-q-aj Nosotros lo queremos |
| Kawaj k-aw-aj Vos (lo) querés. | Kiwaj k-iw-aj Ustedes (lo) quieren. |
| Kaj la K-Ø-aj la Usted (formal) (lo) quiere | Kaj alaq k-Ø-aj alaq Ustedes (formal) (lo) quieren. |
| Karaj ka-r-aj El/ella (lo) quiere. | Kakaj ka-k-aj Ellos (lo) quieren. |
Xawaj xab’ano. x-aw-aj x-a-b’an-o COMP-2sing-querer COMP-2sing-hacer-mff Querías hacer(lo)./Quisiste hacer(lo).
La kaj la kujtzalij la aninaq? La k-Ø-aj la k-uj-tzalij la aninaq? INT INC-Ø-querer 2sing,formal INC-1pl-regresar dir. rápido ¿Quiere usted (formal) que (nosotros) regresemos aquí rápido?
La kaj la koje’xojowa chwe’q? La k-Ø-aj la k-oj-e’-xojow-a chwe’q? INT INC-Ø-querer 2sing,form. INC-1pl-movimiento incorporado-bailar-MFF mañana Do you (formal) want us to go dance tomorrow?
Rajawaxik “es necesario”, “necesitar”: La raíz irregular pasiva (ajawaxik) del verbo aj «querer» es la base de la frase rajawaxik “es necesario.” El sujeto y el tipo de necesidad se expresa en el verbo que le sigue. “Rajawaxik” también puede utilizarse como sustantivo: algo necesario.
Rajawaxik katzijon le nan ruk’ le tat. Es necesario que la madre hable con el padre.
Rajawaxik kaya’ kan le pwaq wuk’ in. Es necesario dejar el dinero conmigo.
Rajawaxik kaya’ kan le qawa rumal le aj ik’. Es necesario que nos dé (nuestra) comida la empleada.
Jas rajawaxik kab’anik? ¿Qué es necesario que se haga?
Chab’ij chwe we k’o jun arajawaxik. Decime si tenés una necesidad (si necesitas algo).
Tajin : describe una acción continua o un evento que se lleva a cabo al mismo tiempo que otro («progresivo» en español: estoy/estaba hablando). En k’iche’ esta idea se expresa con la palabra katajin(ik), la cual es seguida por un verbo transitivo o intransitivo en el aspecto incompletivo(con la persona correspondiente). En habla coloquial, katajin a menudo se acorta y se convierte en tajin.
Acciones progresivas en el incompletivo: katajin + verbo en incompletivo: Katajin ku’l le winaq chanim. La gente está llegando ahora. Acciónes progresivas en el completivo: katajin + verbo en incompletivo; el contexto indica que la acción se dio en el pasado: Katajin kajosq’ix le ulew aretaq xinopan chi la’. La tierra estaba siendo limpiada cuando llegué allí. Progresivo en tiempo futuro: katajin + verb; el contexto indica que la acción se dará en el futuro: Katajin kewa’ le winaq aretaq kujok pa ja. La gente estára comiendo cuando entremos a la casa.Ejemplos adicionales:
Katajin kujwa’ik. Estamos comiendo.
Katajin kixukunaj le itat. Su padre los está curando (a ustedes).
Katajin kinkunax waral. Estoy siendo curado aquí.
Katajin kekunataj le e yawab’ib’. Los enfermos están siendo curados.
La katajin kakunan le ajkun che la? ¿El doctor lo está curando (a usted, formal)?
Lal katajin kakunan la le ne’. Usted (formal) está curando al bebé.
| k’ulanem | boda |
| ab’ix | milpa |
| eleb’al | baño |
| uwach ulew | la faz de la Tierra |
| sutz’ | nube |
| b’inel ja’ | río |
| k’is(o) (vtr) | terminar, gastar |
| tzaj(ik) (vit) | secarse |
| b’in(ik) (vit) | caminar |
| k’iy(ik) (vit) | crecer (plantas) |
Traduzca las siguientes frases al español:
- La kakowin alaq kab’e alaq pa le nuk’ulanem?
- We kawaj kab’ano, katkowinik kab’ano.
- Sib’alaj kakowin le ali kaxojowik.
- Rajawaxik le jab’ arech kak’iy le ab’ix.
- Rajawaxik kinb’e pa le eleb’al.
- Rajawaxik kinb’e pa ro’ch le a Wel.
- Rajawaxik kaqachajij le uwach ulew.
- Katajin kab’in le sutz’ chwach le kaj.
- Katajin katzaj taq le b’inel taq ja’ pa iximulew.
- Katajin kak’is le che’ pa we qatinamit.
Respuestas
- Pueden ustedes (formal) ir a mi casamiento?
- Si lo quieres hacer, lo puedes hacer.
- La joven sí puede bailar (baila muy bien)
- Se necesita lluvia para que crezca la milpa.
- Necesito ir al baño.
- Necesito ir a la casa de Manuel.
- Necesitamos proteger el mundo.
- La nube está caminando por el cielo.
- Se están secando los ríos en Guatemala.
- Se está terminando la cárcel en nuestro pueblo.

















