El perfecto tiene varios usos en k’iche’. Principalmente denota una acción que se han iniciado en el pasado, pero también tiene otros usos que estudiaremos en esta unidad.
Un verbo en este aspecto indica que la acción empezó en el pasado, o que la acción o su efecto continúan en el presente. Los verbos intransitivos y transitivos se dan en el perfecto a través del uso de diferentes sufijos.
Este aspecto se marca con un sufijo y no tiene prefijo de marcador de aspecto. El uso de los pronombres es igual a los otros verbos. En otras palabras, construcciones transitivas usan usan pronombres del Juego A (ergativo) y Juego B (absolutivo) en el mismo orden que otrós verbos. Perfectos intransitivos se marcan con pronombres del Juego B únicamente.
Raíces intransitivas
Para las raíces intransitivas, pasivo II, y raíces antipasivas, el perfecto se forma con el sufijo –(i)naq. El perfecto para los posicionales se forma con –(i)naq usando la raíz adjetival/estativa que termina en –Vl/Vn. El sujeto se marca con absolutivos.- In warnaq. He dormido.
- Uj kosnaq. Estamos cansados.
- Tak’alnaq. Ha parado (un carro, el bus).
- In kunatajnaq. He sido curado
- At to’tajnaq. He sido curado.
- At to’tajnaq. Has sido ayudado.
- In kunannaq. He curado.
- In in ch’ayowinaq. Yo mismo he pegado.
- In chakunaq kuk’. He trabajado con ellos.
- Jachin chiwe uj ilowinaq? ¿Quién de ustedes nos ha visto?
Voz Activa
Transtitivos CVC- At wilom. Yo te he visto.
- Wilom. Yo lo he visto.
- Uj kilom. Nos han visto.
- At nutzukum. Yo te he buscado.
- In itzukum. Ustedes me han buscado.
- At qato’m. Nosotros te hemos ayudado.
- In ilom. He sido visto.
- Wilom. He visto.
- Uj ilom. Hemos sido vistos.
- Qilom. Hemos visto.
- I’lom. Ellos han sido vistos.
- Kilom. Ellos han visto.
- In tzukum. Yo he sido buscado.
- Nutzukum. Yo he buscado.
- E tzukum. Ellos han sido buscados.
- Tzukum alaq. Ustedes (formal) han sido buscados.
- At to’m. Has sido ayudado.
- Uj to’om. Hemos sido ayudados.
- Nuterne’em. Yo lo he seguido.
- In terne’em. Yo he sido seguido.
- Warnaq le ak’al. El niño está durmiendo.
- We ne petnaq ri achi chanim. Quizás el hombre está viniendo ahora.
- Jachin eqanaq la’ le si’? ¿Quién está cargando la leña ahí.
- At qiye’m chanim. Te estamos esperando.
- kaminaq tz’i’ perro muerto
- sachinaq achi hombre perdido
- Kaminaq chi ri achi are taq xujopan pa ro’ch. El hombre ya había muerto cuando llegamos a su casa.
- Uj ch’ajanaq chik are taq xujiwil pa b’e. Ya habíamos bañado cuando nos vieron en el camino.
- O’kinaq chi le ixoqib’ pa k’ayb’al are taq kujopan chweq. Las mujeres ya habrán entrado al mercado cuando llegamos mañana.
- Rajawaxik ix ulinaq chik are taq kujb’e oj. Es necesario que ustedes habrán llegado cuando nos vamos.
- We ne majim chi le chomal aretaq kujopanik. Talvez la reunion ya habrá comenzado cuando llegamos.
- Weta’am. Lo sé.
- Reta’am. Lo sabe.
- Eta’m alaq. Ustedes (formal) lo saben.
| torb’al / lawe | llave |
| q’aq’ | fuego |
| ch’ich’ | carro |
| muqum | enterrado |
| kami’x | camisa |
| sach(o) | perder, desaparecer, cometer un error |
| q’atuj (vtr) | visitar |
Traduzca las siguientes frases al español:
- Eleq’am ri nuch’ich’.
- La awilom le nulawe/nutorb’al?
- Xa nuloq’om ri kami’x ri’ aretaq xinsacho.
- Aretaq b’anom ri si’, kaqanuk’ le nuq’aq’.
- La taqom le wuj le nutz’ib’am chawe?
- La asik’im uwach ri wuj ri’?
- Na in warnaq taj, rumal la’ k’o sib’alaj nuwaram.
- Muqum ri kaminaq achi chuxe jun nimalaj che’.
- Keb’ q’ij chi k’ayinaq ri ixoq ri’ maj jun jastaq xuk’ayij.
- Na oj kowinaq taj qaq’atum.
Respuestas
- Mi carro ha sido robado.
- Has visto mi llave?
- Sólo había comprado aquella camisa cuando la perdí.
- Cuando ya esté hecha la leña, juntaremos el fuego.
- Ha sido mandado el libro que te he escrito.
- ¿Has leído aquel libro?
- No he dormido por eso tengo mucho sueño.
- Ha sido enterrado el hombre fallecido debajo del gran árbol.
- Por dos días ha estado vendiendo la mujer pero ni una cosa vendió.
- No hemos podido revisarlo.
- No habías llegado (allá) cuando salimos
- Xwan había hecho aguardiente para la fiesta.
- Ella dice que el libro que perdiste ha sido encontrado.
- Ella dice que su papá ha encontrado el libro que perdiste.
- No lo encontrarás si no lo has buscado.
- Mi vecino no ha sido visto por tres días.
- Creo que ha estado trabajando en el pueblo.
- Ha sido lavada esta ropa?
- Ellos no nos invitaron porque su casa no había sido limpiada.
- Ellos han estado casados por ocho años.
Respuestas
- Na at opannaq taj aretaq xojelik.
- Ub’anom tzam le a Xwan rumal le nima q’ij.
- Kub’ij chi riqom le wuj ri xasacho.
- Kub’ij chi le utat uriqom le wuj ri xasacho.
- Na kariq taj we na atzukum taj.
- Xb’e oxib’ q’ij na ilom ta chi uwach le nuk’ul ja.
- Kurij la’ (xb’e keb’ oxib’ junab’) chakunnaq pa le tinamit.
- La ch’ajom wa’ we atz’yaq.
- Na xojkisik’ij taj rumal na josq’im ta le ko’ch.
- Xb’e wajxaqib’ junab’ e k’ulanik.