Ya hemos estudiado la construcción del imperativo. En esta unidad veremos cómo construir imperativos negativos: órdenes que exhortan a alguien a no hacer algo.
Los imperativos negativos en k’iche’ se flexionan de la misma manera que los verbos en el indicativo, pero utilizan m(a)- como marcador de aspecto. Por ende, no llevan los sufijos (-a/-oq; -v(‘)), ni el prefijo ch- que utilizamos con el imperativo. Sin embargo, sí se marcan como verbos transitivos e intransitivos en posición final .
Los imperativos negativos también pueden formarse utilizando construcciones pasivas y antipasivas como base, como veremos más adelante.
1.Chinq’ab’aroq ¡(Dejen) que me emborrache!Minq’ab’arik! m-in-q’ab’ar-ik ¡Qué no me emborrache!
Maqach’ayo ma-ø-qa-ch’ay-o ¡No le peguemos!
Marelaq’aj ma-ø-r-elaq’aj ¡Qué no se lo robe!
4. Chaloq’o jun tara’s! ¡Compra un durazno!
Maloq’ le tara’s! m-ø-a-loq’ ¡No compres un melocotón!
5. Chab’isonoq
Mab’isonik ma-ø-b’ison-ik ¡Qué no esté triste! (él/ella)
| nikaj chik | el resto, lo que queda |
| chanim | ahora |
| ixim | maíz |
| chajinel | guarda, policía |
| jab’ | lluvia |
| q’oyi'(k) (vit) | acostarse (posicional: ver unidad 25) |
| b’in(ik) (vit) | caminar |
| ch’aw(ik) (vit) | hablar |
| b’insaj (vtr) | hacer caminar algo (como llevar a caminar a un perro); conducir un vehículo |
| mub’a (vtr) | remojar |
| koj(o) (vtr) | usar; creer |
| ta(to) (vtr) | escuchar |
| esaj (vtr) | sacar; quitar |
| tara’s | melocotón |
Traduzca las siguientes frases al español:
- Mib’an ix jas kakib’an le e nik’aj chik winaq!
- Mita ix jas kakib’ij le e nik’aj chik winaq!
- Mamub’a le ixim!!
- Minril le chajinel!
- Match’awik!
- Mojb’e cho (chuwach) le jab’!
- Mitij le iwa!
- Miniwiye’ej!
- Matq’oyi’ pa le ch’at!
- Mamub’a awib’ cho le jab’!
Respuestas
- Do not do what other people do! (you all, formal)
- Do not listen to what other people say! (you all, formal)
- Do not soak the corn!
- Let the police not see me!
- Do not talk!
- Let us not go out in the rain!
- Do not eat! (you all)
- Do not wait for me!
- Do not lie down on the bed!
- Do not get wet in the rain!
- Wara alaq pa le ja kamik!
- Qakojo le k’ak’ atz’yaq!
- Chiya’a le nik’aj chi rikil pa le t’u’y!
- Chatija le awa chanim!
- Chinto’o la che le chak!
- Katchakuna pa wulew chwe’q!
Respuestas
- ¡Mawar alaq pa le ja kamik!
- ¡Maqakoj le k’ak’ atz’yaq!
- ¡Miya’ le nik’aj chi rikil pa le t’u’y!
- ¡Matij le awa chanim!
- ¡Minto’ la che le chak!
- ¡Matchakun pa wulew chwe’q!
- ¡No saqués la galleta (kaxlan wa) del bote de galletas (k’olb’al wa)!
- ¡Qué (ella) no lleve a caminar al perro!
- ¡Qué (él) no camine de noche!
- ¡No se emborrachen!
- ¡No pongás tus cosas en mi mochila (chim)! ¡Ponelas en tu mochila!
- ¡No te comás mi comida! ¡Comete tu comida!
- ¡Qué (ellos) no le (él/ella) ayuden! Es necesario que se defienda solo. (to’ –ib’).
- ¡No te caigás! (frase común al ver a alguien en la calle o despedirse)
Respuestas
- Mawesaj le kaxlan wa pa le k’olb’al kaxlan wa!
- Muk’am b’i le tz’i’ pa jun b’inem!
- Mab’in chaq’ab’!
- Mixq’ab’arik
- Maya ajastaq chupam le nuchim! Chaya’a chupam le achim
- Matij le nuwa! Chatija le awa at!
- Makito’o! Rajawaxik kuto’ rib’.
- Mattzaqik